- • Primer baş ağrıları (%90): migren, gerilim tipi, küme tipi (TAC ailesi), diğer primer tipler.
- • Sekonder baş ağrıları (%10): travma, enfeksiyon (sinüzit, menenjit), vasküler (SAH), tümör, ilaç kullanımı.
- • Migren: tek taraflı, zonklayıcı, 4-72 saat, bulantı + ışık/sese hassasiyet.
- • Gerilim tipi: bilateral, sıkıştırıcı, hafif-orta, eşlik eden bulgu yok.
- • Küme tipi: göz çevresi, 15-180 dakika, otonom bulgular (gözyaşı, burun akıntısı), günde 1-8 kez.
ICHD-3 Sınıflandırması — Genel Çerçeve
Uluslararası Baş Ağrısı Sınıflandırması'nın 3. sürümü (ICHD-3, 2018) baş ağrılarını primer, sekonder ve kraniyal nevralji + diğer olmak üzere üç ana gruba ayırır. Toplamda 200'den fazla alt tip tanımlanmıştır; bu yazıda en sık karşılaşılan 9 tipi ele alıyoruz.
Doğru tip = doğru tedavi. Yanlış sınıflandırma, gereksiz ilaç kullanımı ve ilaç aşırı kullanım baş ağrısı (MOH) gelişimine yol açar. Bu nedenle bir baş ağrısı günlüğü tutmak ve hekim değerlendirmesi kritiktir.
1. Migren (Primer)
Toplumda kadınların %18, erkeklerin %6'sında görülür. ICHD-3 tanı kriterleri (aurasız): En az 5 atak, 4-72 saat süreli, aşağıdaki dört özellikten en az ikisi (tek taraflı / zonklayıcı / orta-şiddetli / fiziksel aktiviteyle artan) ve en az bir eşlik eden bulgu (bulantı/kusma veya fotofobi+fonofobi).
Auralı migren (%25-30): görsel (zigzag çizgi, körlük noktası), duyusal (uyuşma), konuşma veya motor aura 5-60 dakika sürer, sonrasında ağrı başlar. Tetikleyiciler: stres, uyku düzensizliği, menstrüasyon, yiyecekler (eski peynir, kırmızı şarap, çikolata), hava değişikliği. Detaylı bilgi: migren ve baş ağrısı farkı.
Tedavi: akut atakta triptanlar (sumatriptan, rizatriptan), NSAİİ, antiemetikler. Profilakside topiramat, propranolol, amitriptilin, CGRP antagonistleri.
2. Gerilim Tipi Baş Ağrısı (Primer)
En yaygın baş ağrısı tipi; toplumun %30-78'i hayatında en az bir kez yaşar. Tipik özellikler: bilateral lokalizasyon, sıkıştırıcı/bant gibi karakter, hafif-orta şiddet (VAS 1-5), 30 dakika-7 gün süre, fiziksel aktiviteyle artmaz, bulantı yok, fotofobi/fonofobi en fazla biri olabilir.
Epizodik (ayda <15 gün) ve kronik (ayda 15+ gün, 3 aydan uzun) formları vardır. Tetikleyiciler: stres, postür bozukluğu, uyku eksikliği, susuzluk, ekran. Tedavi: akut atakta basit analjezikler (parasetamol, ibuprofen); profilakside amitriptilin, biyofeedback, BDT. Detay: strese bağlı baş ağrısı.
3. Küme Tipi Baş Ağrısı (Primer — TAC Ailesi)
Erkek/kadın oranı 3:1. Bir küme döneminde günde 1-8 atak; her atak 15-180 dakika sürer. Karakter: son derece şiddetli, tek taraflı, göz/şakak çevresinde, otonom bulgularla (aynı tarafta gözyaşı, kızarıklık, burun tıkanıklığı/akıntısı, ptozis, miyozis, terleme) birlikte. Hasta otururken hareket etmek ister (migrenden farkı).
Atak tedavisi: %100 oksijen 12 L/dk, subkutan sumatriptan. Profilaksi: verapamil. Detay: küme tipi baş ağrısı.
4. Hemikrania Continua ve Paroksismal Hemikrania (Primer)
Hemikrania continua: sürekli, tek taraflı, orta şiddette ağrı + ataklar halinde şiddetlenmeler + otonom bulgular. Tanısal özellik: indometazine %100 yanıt verir.
Paroksismal hemikrania: günde 5-40 kez, 2-30 dakika süren küme tipi benzeri ataklar. Yine indometazine yanıt verir. Bu iki nadir tablo doğru tanı + indometazin ile dramatik düzelir; bu nedenle nöroloji uzmanı değerlendirmesi şarttır.
5. Sinüs (Rinosinüzit) Baş Ağrısı (Sekonder)
Alın, yanak ve gözlerin arkasında lokalize, eğilince/yüz üstü yatınca artan ağrı + burun tıkanıklığı, sarı-yeşil burun akıntısı, koku kaybı, ateş. Akut bakteriyel sinüzit antibiyotik gerektirebilir; kronik formda nazal salin irrigasyon + topikal kortikosteroid temel tedavidir.
Yaygın yanılgı: Pek çok 'sinüs ağrısı' aslında migrendir. Bunu ayırt etmek için detay: sinüzit baş ağrısı.
6. Servikojenik Baş Ağrısı (Sekonder)
Boyun omurlarındaki problem (C1-C3) kökenli; tek taraflı, ense kökünden başlayıp başın ön kısmına yayılan ağrı. Boyun hareketleri ile şiddetlenir. Genelde masa başı çalışanlarda, postür bozukluğunda görülür. Detay: boyun ağrısına bağlı baş ağrısı.
7. İlaç Aşırı Kullanım Baş Ağrısı (MOH)
Haftada 2+ gün düzenli ağrı kesici kullanan hastalarda gelişir. Günlük, sıkıştırıcı, bilateral, sabah uyandıran ağrı. Tek tedavi: sorumlu ilacın bırakılması (genelde nöroloji eşliğinde). Profilaktik bir tedavi eşzamanlı başlatılır.
8. Trigeminal Nevralji
Yüz/çene bölgesinde şimşek çakar gibi, saniyeler süren çok şiddetli ağrı atakları; tetikleyici noktaya (dudak köşesi, diş eti) hafif dokunuş bile atak başlatır. Tedavi: karbamazepin ilk tercih; dirençli vakalarda mikrovasküler dekompresyon cerrahisi.
9. Diğer Sekonder Baş Ağrıları
Travma sonrası: kafa travmasından sonraki 7 gün içinde başlayan, %50 vakada 3 ay içinde geçen ağrı.
Vasküler: SAH, intraserebral kanama, AVM, serebral venöz tromboz, hipertansif acil.
Enfeksiyon: menenjit, ensefalit, kafa içi apse.
Kafa içi basınç değişiklikleri: idiopatik intrakraniyal hipertansiyon, spontan intrakraniyal hipotansiyon (BOS sızıntısı).
Tümör ve diğer kitle lezyonları: primer, metastatik, kistler.
Bu sekonder nedenler için ayırıcı tanı algoritmasını geçmeyen baş ağrısı hastalık belirtisi olabilir mi? yazımızda ele aldık.
Ayırıcı Tanı Tablosu — Hızlı Bakış
Migren: tek taraflı, zonklayıcı, 4-72 saat, bulantı + ışık/ses hassasiyeti, hareketsiz kalmak ister.
Gerilim tipi: bilateral, sıkıştırıcı, hafif-orta, eşlik eden bulgu yok, aktivitede artmaz.
Küme tipi: göz çevresi, 15-180 dakika, otonom bulgular, hareket etmek ister.
Sinüs: alın/yanak, eğilince artar, burun bulguları + ateş.
Servikojenik: ense kökü → öne yayılan, boyun hareketiyle artar.
MOH: günlük, sabah uyandıran + günde analjezik kullanımı.
SAH: saniyeler içinde 10/10, ense sertliği. 112.
Sık Sorulan Sorular
En sık görülen baş ağrısı tipi nedir?
Gerilim tipi baş ağrısı en yaygındır; toplumun %30-78'i hayatında en az bir kez yaşar. Migren ise en sık iş gücü kaybı yaratan tiptir.
Migren mi yoksa sinüzit mi olduğunu nasıl anlarım?
Kesintisiz burun bulgusu (tıkanıklık, sarı-yeşil akıntı, koku kaybı) ve ateş yoksa muhtemelen sinüzit değildir. Tek taraflı zonklayıcı ağrı + bulantı + ışık hassasiyeti migren lehinedir. Çoğu 'sinüs ağrısı' aslında migrendir.
Baş ağrısı çeşitleri arasında en tehlikelisi hangisi?
Sekonder baş ağrıları arasında subaraknoid kanama (SAH), menenjit, hipertansif acil ve dev hücreli arterit (50+ yaş) en kritik olanlardır. Primer gruptan küme tipi en şiddetlisi ancak hayati tehlike taşımaz.
Aurasız ve auralı migren arasındaki fark nedir?
Auralı migrende ağrıdan önce 5-60 dakika süreli görsel (zigzag, körlük noktası), duyusal (uyuşma) veya konuşma bozukluğu yaşanır. Auralı migrenliler özellikle 35+ yaşta, sigara içen ve oral kontraseptif kullanan kadınlarda inme riski açısından dikkatli olmalıdır.
Çocuklarda görülen baş ağrısı çeşitleri farklı mı?
Çocuklarda migren atakları daha kısa (1-72 saat) ve daha sık bilateraldir. Karın ağrısı eşlik edebilir. Gerilim tipi de sıktır. Detaylı bilgi: çocuklarda baş ağrısı yazımız.
Kaynaklar
Tıbbi uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, bireysel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tedavi planlaması için bir hekime başvurmanız gereklidir. Acil ilaç gereksinimi için en yakın nöbetçi eczane sayfasını veya 24 saat açık eczane listesini kullanabilirsiniz.
İlgili Yazılar
'Migrenim mi yoksa normal baş ağrım mı?' sorusunun cevabı tedavi seçiminizi tamamen değiştirir. 9 ayırt edici özellik ve nörolojik kriterler.
Stres, gerilim tipi baş ağrısının başlıca tetikleyicisidir; migren ataklarının da %40-60 oranında sıklığını artırır. Strese bağlı baş ağrısını nasıl tanırsınız, nasıl yönetirsiniz — kanıta dayalı bir rehber.
Haftalardır geçmeyen bir baş ağrısı, çoğu zaman zararsızdır; ancak bazen ciddi bir hastalığın ilk işareti olabilir. 12 olası nedeni, alarm bulgularını ve doğru uzmanı kanıta dayalı olarak özetledik.