Vertigo ve Baş Dönmesi Arasındaki Farklar Nelerdir?

Klinik tıpta 'dizziness' (baş dönmesi) şemsiye bir terimdir ve dört farklı duyumu kapsar: vertigo, presenkop, dengesizlik (disequilibrium) ve nonspesifik sersemlik (lightheadedness). Vertigo bu dört kategoriden yalnızca bir alt tiptir — kişinin kendisinin veya çevresinin döndüğü, sallandığı, kaydığı yanılsamasıdır.

Halk dilinde her türlü baş dönmesine 'vertigo' denmesi yaygın bir karışıklıktır. Ancak tıbbi olarak yalnızca gerçek dönme hissi içeren tabloya vertigo denir; bunun dışındaki sersemlik, göz kararması veya dengesizlik 'baş dönmesi' kategorisinde değerlendirilir ama vertigo değildir.

Bu ayrım çok pratik bir nedenle önemlidir: vertigo neredeyse her zaman vestibüler sistemi (iç kulak veya beyin sapı/serebellum) ilgilendirir; diğer baş dönmesi tipleri ise dolaşım, metabolizma, psikiyatri veya ilaç kaynaklı olabilir. Yani 'vertigo' demek tanı listesini çok daraltır ve tedaviyi hızlandırır. Baş dönmesi neden olur yazımız 4 alt tipi detaylı tarif eder.

Vertigoda hasta net bir hareket illüzyonu tarif eder: 'Tavan dönüyor', 'oda kayıyor', 'sanki bir karuselde gibiyim', 'içim dışarı çıkıyor'. Bu illüzyon objektif (çevre dönüyor) veya subjektif (kendisi dönüyor) olabilir; her ikisi de vertigodur.

Diğer baş dönmesi tiplerinde hareket illüzyonu yoktur. Presenkopta 'gözlerim kararıyor, bayılacak gibiyim'; dengesizlikte 'yürürken sallanıyorum, bir tarafa kayıyorum'; nonspesifik sersemlikte 'sersem gibiyim, ayaklarım yerden kesilmiş gibi' ifadeleri tipiktir.

Klinikte tanıya giden ilk soru şudur: 'Bir hareket hissediyor musunuz?' Cevap netse iş kolaylaşır. Cevap 'tam emin değilim, sadece kötüyüm' ise nonspesifik kategoriye girer ve diferansiyel tanı daha geniştir.

BPPV vertigosu baş pozisyonu değişikliği ile 10-30 saniye süren kısa ataklar şeklindedir; gün içinde defalarca tekrarlar. Meniere vertigosu 20 dakika - birkaç saat süren, kendiliğinden gelip giden ataklar şeklindedir. Vestibüler nörit saatler içinde başlayan ve günlerce süren sabit bir vertigodur.

Presenkop saniyeler içinde başlar ve oturmak veya bacakları yukarı kaldırmakla 30-60 saniyede geriler. Dengesizlik sabit bir bulgudur, hasta sürekli sallantılı hisseder. Nonspesifik sersemlik dalgalı seyreder, saatler-günler boyu sürebilir.

Süre tanıya bu kadar yardımcı olduğu için hekiminize giderken atak sürelerinizi ve sıklığını not edin: 'Saniyeler süren, başımı çevirince başlayan ataklar' BPPV'yi, 'saatler süren, kulağımda dolgunluk ve çınlama eşlik eden ataklar' Meniere'yi düşündürür.

Vertigonun en güçlü tetikleyicisi baş hareketleridir. BPPV'de yatakta dönmek, yastıktan başı kaldırmak, rafa uzanmak atak başlatır. Vestibüler nörit ve labirentitte herhangi bir baş hareketi mevcut vertigoyu şiddetlendirir; hasta başını mümkün olduğunca sabit tutmaya çalışır.

Presenkop ayağa kalkma, sıcak ortama girme, sıkı bir kıyafet, ağrılı uyaran (kan alma, iğne korkusu), uzun süre ayakta durma ile tetiklenir. Dengesizlik gözleri kapatma veya karanlıkta yürüme ile şiddetlenir (proprioseptif/görsel kompansasyon kalktığında belirginleşir).

Anksiyete kaynaklı nonspesifik sersemlik sosyal ortamlarda, kalabalıkta, kapalı alanda, ekran karşısında (özellikle hareketli içerik) belirginleşir. Hasta tetikleyiciden uzaklaşınca rahatlar.

Vertigoya bulantı, kusma, nistagmus (gözlerde istemsiz hareket), kulak çınlaması, işitme kaybı (Meniere'de), basınç hissi eşlik edebilir. Hasta atak sırasında genellikle yatağa girer ve hareket etmek istemez.

Presenkopa soğuk terleme, görme kararması, kulak çınlaması, solgunluk, çarpıntı eşlik eder. Dengesizlikte ataksi, geniş tabanlı yürüyüş, koordinasyon kaybı bulunur. Anksiyete sersemliğine çarpıntı, göğüs sıkışması, nefes darlığı, terleme, derealizasyon eşlik eder.

Bulantı şiddeti vertigo lehine işaret edebilir; presenkop ve nonspesifik sersemlikte bulantı genelde minimal veya yoktur.

Vertigo tespit edildikten sonra ikinci adım periferik (iç kulak) ve santral (beyin sapı/serebellum) ayırımıdır. Periferik vertigo genellikle iyi huyludur ve evde yönetilebilir; santral vertigo inme veya tümör habercisi olabileceği için acildir.

Periferik vertigo özellikleri: ani şiddetli başlangıç, kısa süreli ataklar, belirgin bulantı, tek yönlü horizontal nistagmus (görsel fiksasyonla baskılanır), işitme kaybı/tinnitus, fokal nörolojik bulgu yok.

Santral vertigo özellikleri: yavaş başlangıç veya günler süren progresyon, hafif-orta bulantı, vertikal/multidireksiyonel nistagmus (fiksasyonla baskılanmaz), çift görme, dizartri, yüz asimetrisi, ataksi, baş ağrısı, fokal nörolojik bulgu var.

Akut vestibüler sendromda (ani başlangıçlı, persistan vertigo + nistagmus + bulantı) periferik-santral ayrımı için HINTS bataryası kullanılır. Üç testten oluşur: Head Impulse, Nystagmus, Test of Skew.

• Head Impulse: Hasta hekimin burnuna bakarken hekim hastanın başını hızla yana çevirir. Periferikte göz hedefi kaybeder ve sakkadik düzeltme yapar (anormal/pozitif); santralde göz hedefe kilitli kalır (normal/negatif).
• Nystagmus: Periferikte horizontal-torsiyonel, tek yönlü, fiksasyonla baskılanan nistagmus; santralde vertikal, multidireksiyonel veya yön değiştiren nistagmus.
• Test of Skew: Alternatif göz kapama testinde dikey kayma varsa santral lehine pozitiftir.

Üç testten herhangi birinin santrali işaret etmesi MR difüzyon görüntüleme için endikasyondur. HINTS'in inme tanısındaki sensitivitesi %96-100, spesifitesi %85-95 ile MR'dan daha hızlı ve maliyetsizdir; ancak deneyimli klinisyen gerektirir.

Vertigo vakalarının yaklaşık %50'sini BPPV oluşturur — iç kulak kristallerinin yarım daire kanalına düşmesi. Tedavisi Epley manevrasıdır ve çoğu vakada tek seansta düzelir.

Meniere hastalığı vertigo + işitme kaybı + tinnitus + kulakta dolgunluk üçlüsü ile karakterizedir. Düşük tuz diyeti ve betahistin temel tedavidir.

Vestibüler nörit günler süren şiddetli vertigo; viral etiyoloji; vestibüler rehabilitasyon ile tam düzelir.

Vestibüler migren migren hikayesi olan hastalarda; profilaktik migren tedavisi ile gerilir. Akustik nörinom ilerleyici tek taraflı işitme kaybı + denge bozukluğu; MR ile tanı, cerrahi tedavi.

Vertigo tedavisi etiyolojiye yöneliktir: BPPV için Epley manevrası, Meniere için betahistin + diyet, nörit için vestibüler rehabilitasyon, migrenöz vertigo için profilaktik migren ilaçları. Akut atakta semptomatik antihistaminik (dimenhidrinat, meklizin) 1-3 gün; uzun kullanım kompansasyonu geciktirir.

Presenkop tedavisi altta yatan nedene göre: hipotansiyon için sıvı + tuz + kompresyon çorabı; kardiyak nedenler için kardiyoloji konsültasyonu; vazovagal için tetikleyici kaçınma.

Dengesizlik tedavisi fizik tedavi, görme/işitme cihaz düzenlemesi, polifarmasi azaltma; anksiyete sersemliği için bilişsel davranışçı terapi, SSRI, nefes egzersizleri.

Reçete edilen ilaçlara erişim için e-Reçete yeterlidir; acil bir atakta veya gece en yakın nöbetçi eczane sayfasından konumunuza en yakın eczaneyi bulabilirsiniz. Doğru tanı ve tedavi planı için bir KBB veya nöroloji uzmanına başvurmanız gerekir.