Üşüme Neden Olur? En Yaygın Sebepler ve Belirtiler

Üşüme, vücudun çekirdek ısısının (yaklaşık 36,5–37,2°C) düştüğünü algılayan hipotalamusun verdiği bir uyarıdır. Hipotalamus, ısıyı korumak için iki ana mekanizma çalıştırır: cilt damarlarını daraltarak ısı kaybını azaltır ve kasları titreterek ek ısı üretir. Bu yüzden üşüme; soğuktan korunma davranışını başlatan biyolojik bir alarmdır.

Isı üretiminin ana kaynağı bazal metabolizmadır. Tiroid hormonları, kas kütlesi, demir-B12 düzeyi ve kan şekeri bu metabolizmayı doğrudan etkiler. Bu değerlerden herhangi biri düştüğünde kişi, çevresindeki herkes rahat hissederken üşüyebilir.

Üşüme, sübjektif bir his olabileceği gibi nesnel titreme ile birlikte de görülebilir. Titreme, kasların saniyede 10-20 kez kasılarak ısı üretmesidir ve genellikle enfeksiyonun başlangıcında ateşin yükseliş fazında ortaya çıkar.

1. Soğuk maruziyeti. En basit ve en sık neden. Yetersiz giyim, rüzgar, ıslaklık, klimalı ortam vücut ısısını hızlı düşürür. Kuru ve katmanlı giyim, sıcak içecek ve hareket çoğu zaman yeterlidir.

2. Hipotiroidi. Tiroid bezi yeterince hormon üretmediğinde metabolizma yavaşlar; kişi soğuğa toleranssız hale gelir, yorgun hisseder, kilo alır, saçları dökülür. TSH ve serbest T4 ile kolayca taranır.

3. Demir eksikliği anemisi. Yetersiz demir, kanın oksijen taşıma kapasitesini düşürür. Vücut, oksijeni hayati organlara yönlendirmek için eller-ayaklara giden kanı kısar. Sonuç: solukluk, üşüme, çabuk yorulma, tırnak kırılganlığı. Ferritin ve hemogram tarama için yeterlidir.

4. B12 ve folat eksikliği. Hem kan yapımını hem sinir iletimini bozarak üşüme, karıncalanma, denge bozukluğu ve halsizlik yapar. Vegan/vejetaryen beslenme, mide ilaçları (PPI), 60 yaş üstü olmak riski artırır.

5. Düşük kan şekeri (hipoglisemi). Açlık, atlanan öğün, insülin/sülfonilüre kullanımı sırasında titreme, terleme, üşüme, çarpıntı görülür. 15 g hızlı karbonhidrat (meyve suyu, glikoz tableti) belirtileri 10-15 dakikada düşürür.

6. Düşük tansiyon. Özellikle ayağa kalkınca yaşanan ortostatik hipotansiyon; baş dönmesi, göz kararması ve eller-ayaklarda üşüme yapar. Yeterli sıvı, tuz dengesi ve yavaş pozisyon değişikliği önemlidir.

7. Dehidrasyon. Sıvı kaybı dolaşan kan hacmini düşürür; vücut periferden ısı çekerek hayati organları korumaya çalışır. Berrak idrar rengi, iyi hidrasyonun en pratik göstergesidir.

8. Enfeksiyonun ilk saatleri. Vücut, ateşi yükseltmeye karar verdiğinde önce üşür ve titrer; bu sayede yeni 'set point' ısısına ulaşır. Ardından ateş, ardından terleme gelir. Grip, idrar yolu enfeksiyonu, otit, pnömoni klasik örneklerdir.

9. Raynaud fenomeni. Soğuk ya da stresle parmaklardaki küçük damarların spazm yapması; parmakların önce beyaz, sonra mor, sonra kırmızı olması ile karakterizedir. Genç kadınlarda sık görülür; sıcak tutmak temel tedavidir.

10. Stres, anksiyete ve panik atak. Otonom sinir sistemi aktive olduğunda cilt damarları daralır, eller-ayaklar buz gibi olur, titreme hissi başlar. Nefes egzersizleri ve düzenli uyku ilk adımdır.

Sürekli üşüyen kişilerin büyük bölümünde altta yatan neden hipotiroidi, demir eksikliği veya B12 eksikliği olur. Bu üç tablo, sinsi ilerler; haftalar-aylar içinde 'ben üşüyen biri oldum' algısı yerleşir.

Hipotiroidi belirtileri: kilo alma, kabızlık, ciltte kuruluk, sesin kalınlaşması, yavaş kalp hızı, depresif duygu durumu. Tarama: TSH (ilk basamak), gerekirse serbest T4 ve anti-TPO.

Demir eksikliği belirtileri: efor sırasında nefes darlığı, çarpıntı, kıl dökülmesi, dilde yanma, buz/çiğ pirinç yeme isteği (pika). Tarama: hemogram + ferritin. Ferritin <30 ng/mL ise demir eksikliği güçlü olasılıktır.

B12 eksikliği belirtileri: karıncalanma, denge sorunu, unutkanlık, dilde acıma, anemi. Tarama: B12, gerekirse aktif B12 (holotranskobalamin) veya MMA.

Üç değer normalse üşümenin nedeni başka yerde aranır: dolaşım, otonom sinir sistemi, ilaçlar (beta-bloker, sedatifler), yağ kütlesi düşüklüğü.

Aniden başlayan üşüme + titreme çoğu zaman vücudun ateşi yükselttiğinin habercisidir. Bu evrede ateş henüz ölçülmediği için kişi yalnızca üşüdüğünü söyler; oysa 30-60 dakika içinde termometre 38°C üzerini gösterebilir.

Sık nedenler: grip ve diğer viral üst solunum yolu enfeksiyonları, idrar yolu enfeksiyonu (özellikle kadınlarda yan ağrısı ile), otit, sinüzit, pnömoni, COVID-19, çocuklarda boğaz enfeksiyonları.

Acil sinyaller: 39,5°C üstü ateş, bilinç bulanıklığı, ense sertliği, mor-leke şeklinde döküntü, nefes darlığı, 3 günden uzun süren ateş, hamilelik, 3 ay altı bebek, kanser tedavisi alanlar. Bu durumlarda zaman kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Eller-ayaklar tüm vücut için bir 'termostat'tır. Vücut, çekirdek ısıyı korumak istediğinde önce uzuvlara giden kanı kısar. Bu yüzden el-ayak üşümesi çoğunlukla ciddi değildir; ancak süreklilik kazanmışsa şunlar değerlendirilir:

• Anemi ve tiroid eksikliği (yukarıdaki bölüm),
• Raynaud fenomeni,
• Periferik damar hastalığı (özellikle 50 yaş üstü sigara içen, diyabetik bireylerde),
• Diyabetik nöropati (uzun süreli yüksek şekere bağlı sinir hasarı),
• Beta-bloker, antihistaminik gibi ilaçların yan etkileri,
• Düşük yağ kütlesi ve çok zayıf vücut yapısı.

Pratik öneriler: katmanlı giyim, yün çorap, ılık (sıcak değil) su banyosu, sigara bırakma, düzenli yürüyüş, B12 ve demir kontrolü, gerekirse dahiliye veya kardiyoloji başvurusu.

1. Katmanlı giyinin: dış katman rüzgar kesici, orta katman yün/polar, iç katman ter çeken kumaş.

2. Ayakları sıcak tutun; eller-ayaklar vücudun 'thermostat'ıdır.

3. Ilık su için; kafein ve alkolden kaçının (geçici ısıtır, sonra daha çok üşütür).

4. Demir, B12 ve protein içeren öğünler tüketin: kırmızı et, kuru baklagiller, yumurta, yeşil yapraklılar.

5. Hidrasyona dikkat: dehidrasyon dolaşımı bozar.

6. Hareket edin; 10-15 dakikalık yürüyüş bile vücut ısısını ölçülebilir artırır.

7. Uyku düzeninizi koruyun; uykusuzluk hipotalamusun ısı ayarını bozar.

8. Odanızı 19-21°C aralığında tutun, nem %40-60 olsun.

9. Stres yönetimi: 4-7-8 nefes egzersizi vazokonstriksiyonu azaltır.

10. Sigarayı bırakın; nikotin damarları büzer.

11. Kronik hastalığınız varsa ilaçları zamanında alın; doz değişikliğini doktorunuza danışmadan yapmayın.

12. Belirtiler 2 haftadan uzun sürüyor veya günlük hayatı bozuyorsa dahiliye kontrolünden geçin.

Aşağıdaki durumlarda ertelemeden sağlık kuruluşuna başvurun:

• 2 haftadan uzun süren açıklanamayan üşüme,
• Üşümeye eşlik eden 4 kg üzeri kilo alma/kaybı,
• Çarpıntı, nefes darlığı, göğüs ağrısı,
• Tekrarlayan idrar yolu, sinüs veya akciğer enfeksiyonu,
• Eller-ayaklarda renk değişikliği, yara, his kaybı,
• Bilinç değişikliği, dengesizlik, şiddetli baş dönmesi,
• Hamilelik, 3 ay altı bebekte üşüme + ateş,
• Kanser tedavisi, bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanımı.

İlk başvuru genellikle dahiliye olmalıdır; gerektiğinde endokrinoloji, kardiyoloji, hematoloji ya da nörolojiye yönlendirilir.

Üşümenin altında yatan nedeni belirlemek için gece ya da hafta sonu acil bir başvuru gerektiğinde, size en yakın nöbetçi eczaneyi listemizden saniyeler içinde bulabilirsiniz.