Açıklanamayan Kilo Alma Hangi Hastalıkların Belirtisi Olabilir?

Tiroid bezi yeterli hormon salgılayamadığında bazal metabolizma %10-30 yavaşlar. Aynı kalori alımıyla bile kilo artışı kaçınılmazdır. Tipik bulgular: üşüme, halsizlik, kabızlık, saç dökülmesi, kuru cilt, ses kalınlaşması, depresif duygudurum, adet düzensizliği, kolesterol yüksekliği, kalpte yavaşlama.

Türkiye'de erişkin nüfusun yaklaşık %3-5'inde aşikar hipotiroidi, %5-10'unda subklinik hipotiroidi vardır. En sık nedeni Hashimoto tiroiditidir; otoimmün bir hastalıktır ve anti-TPO antikoru pozitiftir.

Tanı: TSH yüksek + serbest T4 düşük = aşikar hipotiroidi; TSH yüksek + fT4 normal = subklinik hipotiroidi. Tedavi levotiroksin replasmanıdır; hekim takibiyle doz ayarlanır. Doğru replasman ile kilo kısmen geri verilir (genellikle 2-4 kg).

Hücreler insüline cevap vermez; pankreas daha fazla insülin üretir; yüksek insülin yağ depolanmasını ve iştahı artırır. Sonuç: özellikle bel çevresinde belirgin yağlanma (santral obezite), boyun ve koltuk altında akantozis nigrikans, ciltte etiketler, sık acıkma, yemek sonrası uyku basması.

Tarama: açlık glukoz, HbA1c, açlık insülin, HOMA-IR. HOMA-IR >2,5 insülin direnci için anlamlıdır.

Tedavi: 5-10 kg kayıp insülin direncini belirgin azaltır; düşük glisemik indeksli beslenme, direnç egzersizi, gerektiğinde metformin veya GLP-1 agonistleri (semaglutid, liraglutid) hekim takibinde kullanılır. Diyabet rehberi ve sağlıklı kilo kaynakları takip için yararlıdır.

Üreme çağındaki kadınların yaklaşık %8-13'ünü etkiler. Rotterdam kriterlerine göre şu üçünden ikisi tanı için yeterlidir: oligo/anovülasyon, klinik veya biyokimyasal hiperandrojenizm, ultrasonografide polikistik over morfolojisi.

Tipik tablo: düzensiz adet, akne, hirsutizm (kıllanma), saç dökülmesi, infertilite, insülin direnci, kilo alımı.

Tarama: LH, FSH, estradiol, total ve serbest testosteron, DHEAS, SHBG, 17-OH-progesteron, TSH, prolaktin, HOMA-IR, açlık lipid; pelvik ultrason.

Tedavi: yaşam tarzı (5-10 kg kayıp adet düzenini büyük oranda iyileştirir), metformin, kombine oral kontraseptifler, antiandrojenler. Kadın sağlığı rehberi ve jinekoloji takibi şarttır.

Vücutta uzun süreli aşırı kortizol bulunması durumudur. En sık nedeni dışarıdan steroid (kortikosteroid) ilaç kullanımıdır (iyatrojenik Cushing). Endojen nedenler hipofiz adenomu (Cushing hastalığı), adrenal tümör, ektopik ACTH salgılayan tümörlerdir.

Klasik tablo: yüzde aydede görünümü, ense-omuzlarda buffalo hump, abdominal yağlanma + ince kol-bacaklar, karında mor (>1 cm) stria, ciltte incelme ve kolay morarma, hipertansiyon, diyabet, kas zayıflığı, osteoporoz, psikiyatrik bulgular.

Tarama: 24 saatlik idrarda kortizol, gece tükürük kortizolü, düşük doz deksametazon supresyon testi. Pozitif sonuçlarda endokrinoloji yönlendirmesi şarttır.

Hipofiz adenomları arasında en sık prolaktinoma görülür. Yüksek prolaktin: kadında galaktore + adet düzensizliği + infertilite + libido azalması, erkekte libido kaybı + erektil disfonksiyon + jinekomasti. Kilo alımı ve metabolik bozukluk eşlik edebilir.

Tarama: serum prolaktin; yüksekse hipofiz MR. Tedavi: dopamin agonistleri (kabergolin, bromokriptin).

Hipotalamik hasar (travma, cerrahi, radyoterapi sonrası) iştah kontrol mekanizmasını bozarak hiperfaji ve hızlı kilo alımı yapar.

Menopozda östrojen düşüşü yağ dağılımını değiştirir; kalça-uyluktan karın bölgesine kayar. Visceral yağ insülin direncini ve metabolik sendrom riskini artırır.

Sıcak basması, gece terlemesi, uyku bozukluğu, depresif duygudurum, libido azalması eşlik eder. Menopoz ve gece terlemesi yazısında ayrıntı verdik.

Yönetim: Akdeniz diyeti, haftada 150-300 dakika aerobik + direnç egzersizi, yeterli protein (1,2 g/kg), kalsiyum-D vitamini, gerekirse hekim takibinde hormon replasman tedavisi.

Pek çok ilaç kilo artışı yapar; her hastanın ilaç listesi sorgulanmalıdır:

• Kortikosteroidler (prednizolon, metilprednizolon): iştah artışı, abdominal yağlanma, ödem.
• Atipik antipsikotikler: olanzapin, klozapin, ketiapin (en yüksek risk).
• Antidepresanlar: mirtazapin, paroksetin, amitriptilin; SSRI'lar uzun dönemde hafif artış yapabilir.
• Antiepileptikler: valproat, gabapentin, pregabalin.
• Antidiyabetikler: insülin, sulfonilüre, tiazolidindionlar.
• Beta-blokerler: propranolol, metoprolol (hafif).
• Doğum kontrol hapları: bireysel değişkenlik yüksek; çoğunlukla hafif ödem kaynaklı.

İlaca bağlı kilo alımında ilaç hekim onayı olmadan kesilmemeli, alternatif tedavi seçenekleri tartışılmalıdır.

Hızlı kilo alma (haftada 2-3 kg) çoğu zaman gerçek yağ değil sıvı tutulması (ödem)dir. Nedenleri:

• Kalp yetmezliği: bilateral pretibial ödem, nefes darlığı, ortopne, paroksismal noktürnal dispne, halsizlik.
• Böbrek hastalığı (nefrotik sendrom, kronik böbrek yetmezliği): yüzde-bacaklarda ödem, idrarda köpürme (proteinüri), idrar miktarında değişiklik.
• Karaciğer sirozu: karında assit, bacaklarda ödem, sarılık, sırt-omuzlarda spider angioma.
• Ağır hipotiroidi (miksödem): non-pitting ödem, ses kalınlaşması, hipotermi.

Bu hastalarda EKG, ekokardiyografi, ürik asit, üre-kreatinin, idrar tahlili, AST-ALT, INR, TSH değerlendirilir. Kalp sağlığı kaynakları ve iç hastalıkları rehberi takip için yararlıdır.

Atipik depresyon: iştah artışı, aşırı uyuma, ağırlık hissi, reddedilme duyarlılığı; klasik depresyondan farklı olarak kilo alımı görülür.

Mevsimsel afektif bozukluk (SAD): sonbahar-kış aylarında karbonhidrat iştahı ve kilo artışı tipiktir.

Obstrüktif uyku apnesi (OSA): horlama, tanıklı apne, sabah baş ağrısı, gündüz uykululuğu, hipertansiyon. Obeziteyi başlatabilir ve sürdürebilir; polisomnografi ve CPAP tedavisi gerekir. Nöroloji rehberi ve psikoloji rehberi kaynakları ek bilgi sağlar.

Açıklanamayan kilo alma vakalarında ilk başvuru iç hastalıkları (dahiliye) veya endokrinoloji olmalıdır. İlk basamak tetkikler sonrası şu uzmanlara yönlendirme yapılır:

• Adet düzensizliği, kıllanma, infertilite varsa: kadın hastalıkları ve doğum.
• Ödem, nefes darlığı, hipertansiyon varsa: kardiyoloji ve/veya nefroloji.
• Horlama, gündüz uykululuk varsa: göğüs hastalıkları + uyku laboratuvarı.
• Depresif duygudurum, yeme bozukluğu varsa: psikiyatri.
• Bariatrik cerrahi adayıysa: genel cerrahi (obezite cerrahisi) ve obezite tedavisi merkezi.

Reçete edilen ilaçların temininde bulunduğunuz ildeki nöbetçi eczane bilgisi önemli olabilir.